ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Το καράβι των Χριστουγέννων
© ΑΠΕ-ΜΠΕ. Συμελα Παντζαρτζη
ΘΕΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Το καράβι των Χριστουγέννων

Φιγουράρει σε κεντρικές πλατείες πόλεων, αλλά και σε σαλόνια σπιτιών, και κατέχει, πλέον, πρωταγωνιστικό ρόλο στις παρέες των παιδιών που βγαίνουν στους δρόμους για να πουν τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα: Το καράβι των Χριστουγέννων, με στολίδια γεμάτα φαντασία και με «ρίζες» στην ελληνική παράδοση κατάφερε, τα τελευταία χρόνια, να εδραιώσει τη θέση του στο συλλογικό φαντασιακό ως χριστουγεννιάτικο έθιμο.

Ωστόσο, έπρεπε να διανύσει χιλιάδες ναυτικά μίλια και να περάσει από «τρικυμίες» για να ανακτήσει τη θέση του στην καρδιά των Ελλήνων.

Γυρίζοντας πίσω στο χρόνο, διαπιστώνουμε ότι στις παραθαλάσσιες περιοχές, τη 12ήμερη αργία των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς είθισται ανά τους αιώνες τα ελλιμενισμένα λόγω κακοκαιρίας σκάφη να φωτίζονται, αρχικά με φανάρια και εν συνεχεία με ηλεκτρικό φωτισμό.

Σταδιακά, στις νησιωτικές κατοικίες των καπετάνιων θα κάνουν την εμφάνισή τους τα πρώτα ομοιώματα καραβιών πάνω σε καινούρια έπιπλα, αγορασμένα από τα υπερπόντια ταξίδια τους. Το καράβι ανάγεται έτσι σε συστατικό στοιχείο της οικιακής διακόσμησης 365 μέρες το χρόνο, το οποίο, για την περίσταση των Χριστουγέννων, στολιζόταν με φωτάκια και κορδέλες αντί δέντρου.

"Τα ομοιώματα των καραβιών δεν μπορούσαν να φτιαχτούν από τον καθένα, με τη λογική που μπορούσε να κόψει και στολίσει όποιος ήθελε τα κλαδιά των δέντρων. Κατασκευάζονταν από ειδικούς καραβομαραγκούς και προορίζονταν μόνο για τα σπίτια των πλούσιων ναυτικών. Συνήθως, ήταν ομοιώματα των καραβιών εκείνων με τα οποία ταξίδευαν οι ναυτικοί. Το καραβάκι έγινε σύμβολο των ανοιχτών θαλασσών και των ανοιχτών μυαλών και εξελίχθηκε σε ένα χριστουγεννιάτικο έθιμο που δεν αφορά μόνο τα παράλια και τα νησιά μας, αλλά και την ηπειρωτική Ελλάδα, όπως το Πήλιο και τα Ζαγοροχώρια, από όπου κατάγονταν πολλοί πλοιοκτήτες", εξηγεί στο Αθηναϊκό — Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ) η διευθύντρια του Κέντρου Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, Δρ. Αικατερίνη Πολυμέρου — Καμηλάκη.

Κάθε Χριστούγεννα τα παιδιά γυρνούσαν από πόρτα σε πόρτα για να πουν τα κάλαντα κουβαλώντας μικρά, χειροποίητα καραβάκια στολισμένα με χρωματιστά χαρτιά και σχοινιά. Συχνά ήταν φωτισμένα για να δείχνουν το δρόμο των παιδιών (καθώς τα κάλαντα λέγονταν το απόγευμα- βράδυ). Άλλες φορές, είχαν αρκετό χώρο μέσα στον οποίο τα παιδιά μπορούσαν να τοποθετήσουν τα κεράσματα που τους έδιναν οι κάτοικοι του χωριού καθώς έλεγαν τα κάλαντα.

Με την πάροδο του χρόνου, η παράδοση αυτή άρχισε να διαδίδεται και στην υπόλοιπη χώρα και δη στις παραθαλάσσιες περιοχές. Τα στολισμένα καραβάκια τοποθετούνταν δίπλα στην πόρτα ή το τζάκι, με την πρύμνη τους να δείχνει προς το εσωτερικό του σπιτιού, συμβολίζοντας τα πλοία που ταξίδευαν προς τη στεριά. Κάποιες φορές, πολύτιμα αντικείμενα και κέρματα στο εσωτερικό των καραβιών συμβόλιζαν επερχόμενα πλούτη στο σπίτι.

© ΑΠΕ-ΜΠΕ. Συμελα Παντζαρτζη

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο ήταν άγνωστο στους Έλληνες μέχρι και το 1833, όποτε στολίστηκε για πρώτη φορά στην αυλή του Βαυαρού βασιλιά Όθωνα στο Ναύπλιο. Σιγά σιγά ο στολισμός δένδρου τα Χριστούγεννα άρχισε να παίρνει τη θέση από το καράβι. Οι ελληνικές οικογένειες φυλούσαν ειδικά για τις ημέρες των εορτών κλαδιά από αειθαλή δέντρα, όπως η ελιά, το πουρνάρι και ο ίταμος, προκειμένου να επωφεληθούν από τη θαλερότητα και την ευρωστία τους ολόκληρο το έτος. Επρόκειτο για έναν ιδιάζοντα συμβολικό ρόλο που δε γινόταν να επιτελεστεί από ένα καράβι. Πώς άλλωστε θα μπορούσε; από τη στιγμή που τα «καραβάκια» είναι συνδεδεμένα στην ελληνική σκέψη με άσχημα συναισθήματα, με αισθήματα αποχωρισμού. Για να κατανοήσουμε τη σκέψη αυτή, θα πρέπει να πάμε πίσω πολλές δεκαετίες, όταν πολλοί άνδρες έφευγαν για να μπορέσουν να εξασφαλίσουν «τα προς το ζην» στην οικογένεια και έλειπαν για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Τα αισθήματα αποχωρισμού σχετίζονται με τη θάλασσα, η οποία φιλοξενούσε τα αγαπημένα μέλη της οικογένειάς τους. Η θάλασσα έφερνε κατά νου τις αναμνήσεις, τις εικόνες των προσώπων που έλειπαν «στα καράβια». Τότε, τα παιδιά από τη πλευρά τους, χρησιμοποιώντας δημιουργικά την έμπνευση από την απουσία των οικογενειακών τους προσώπων, δημιουργούσαν από τα διαθέσιμα υλικά τα «καραβάκια» και τα στόλιζαν. Τα «καραβάκια» ήταν συνοδεία και για τα κάλαντα, αλλά ήταν και το καλωσόρισμα των ναυτικών που επέστρεφαν από τα ταξίδια τους.

«Το καράβι δεν μπορεί μέσα στο σκάφος του να ενώσει την ορθόδοξη οικογένεια. Η γιορτή των Χριστουγέννων συγκεντρώνει όλα τα μέλη της οικογένειας κάτω από την ίδια στέγη. Μόνο ένα δέντρο θα μπορούσε να αποτελέσει μια τέτοια στέγη", υπογραμμίζει η Δρ Αικατερίνη Πολυμέρου — Καμηλάκη.

Επιστρέφοντας στην πορεία που ακολούθησε μέσα στο χρόνο το καράβι των Χριστουγέννων, διαπιστώνουμε ότι κατάφερε να καταστεί συνείδηση μεταξύ των Ελλήνων ως υποκατάστατο του χριστουγεννιάτικου δέντρου, μόλις στα μέσα της δεκαετίας του '70, με αφορμή την ανάγκη προστασίας του περιβάλλοντος. Το 1974, ξεκινά μια πανελλαδική εκστρατεία από οικολόγους και στελέχη της Ελληνικής Γεωπονικής Εταιρείας κατά της ανεξέλεγκτης κοπής των δέντρων για το χριστουγεννιάτικο στολισμό. Η σύσταση προς όλους ήταν να υπακούσουν στα οικολογικά τους ένστικτα και να επιλέξουν καράβι αντί για έλατο.

"Όλοι μπλέχτηκαν σε μια συζήτηση μέσα από εφημερίδες και ραδιόφωνα τόσο υπέρ όσο και κατά της διαφύλαξης των καλλιεργήσιμων δασικών εκτάσεων. Το υπουργείο Γεωργίας πρότεινε να μειωθεί ο αριθμός των δέντρων που θα κόβονταν εν όψει των Χριστουγέννων, ενώ πολλοί δήμοι αποφάσισαν να στολίσουν και καράβια μαζί με τα δέντρα, ώστε να συμβιβάσουν τις δύο αντιμαχόμενες απόψεις", εξηγεί η Δρ Πολυμέρου-Καμηλάκη.

Γυρίζοντας τις "σελίδες" του χρόνου, φθάνουμε στο παρόν, λίγο πριν από την εκπνοή του 2015 και διαπιστώνουμε ότι όλο και περισσότεροι Έλληνες επιστρέφουν στις παραδόσεις, μία εκ των οποίων είναι και το καραβάκι των Χριστουγέννων, το οποίο φροντίζουν να έχει την…τιμητική του την περίοδο των εορτών, συνοδευόμενο από ευχές που "αγκαλιάζουν" όλο τον κόσμο.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που αποτίει φόρο τιμής στους ναυτικούς και, ταυτόχρονα, ενδυναμώνει τη λαϊκή παράδοση, "βρίσκεται" στο νησί της Χίου: Κάθε χρόνο, την Πρωτοχρονιά αναβιώνει το έθιμο με τα πρωτοχρονιάτικα καραβάκια. Ομάδες ατόμων που εκπροσωπούν συνοικίες της πρωτεύουσας του νησιού κατασκευάζουν απομιμήσεις εμπορικών και πολεμικών πλοίων, φτιαγμένα με ιδιαίτερη προσοχή. Το μέγεθος των πλοίων είναι μέχρι 5,5 μέτρα όπως ορίζουν οι κανονισμοί. Αυτά συναγωνίζονται μεταξύ τους ως προς την ποιότητα κατασκευής και ως προς την ομοιότητα με τα πραγματικά πλοία. Σημασία για τα περισσότερα πληρώματα έχει η συμμετοχή και όχι τα χρηματικά βραβεία που έχουν καθιερωθεί για την καλύτερη παρουσία, που όμως δεν εξαρτάται μόνο από την τελειότητα του πλοίου αλλά και από τα παινέματα.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ