ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Ο συλλέκτης Γιώργος Κωστάκης . Credit: Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης
© From personal archive
ΘΕΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη "συστήνει" εικαστικά τη Ρωσία του 20ου αιώνα στην Ελλάδα

Η συλλογή Κωστάκη στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης απαρτίζεται σήμερα από 1275 έργα τέχνης (πίνακες ζωγραφικής, σχέδια, κατασκευές, κεραμικά κ.α.). Πρόκειται για τη σημαντικότερη συλλογή έργων ρωσικής πρωτοπορίας (1900-1930) που βρίσκεται σήμερα εκτός Ρωσίας.

Ήταν χειμώνας του 1946 —ακριβώς 70 χρόνια πριν- στη Μόσχα, όταν ο 33χρονος — ελληνικής καταγωγής- οδηγός στην πρεσβεία του Καναδά στη Μόσχα, Γεώργιος Κωστάκης, αντίκριζε, σ΄ένα υπόγειο παλαιοπωλείο, εναν εκτυφλωτικό πίνακα.

Ο πίνακας είχε φιλοτεχνηθεί το 1916 απο την 30χρονη τότε — Ρωσίδα πρωτοπόρο ζωγράφο Ολγα Ροζάνοβα και είχε τίτλο "Πράσινη λωρίδα" (green stripe, λάδι σε καμβά διαστάσεων 72Χ50 εκ.) "Ηταν σήματα σε μένα. Δεν με ένοιαζε τι ακριβώς ήταν…αλλά κανένας δεν ήξερε τίποτα εκείνες τις μέρες» γράφει αναφερόμενος στα έργα της «ρωσικής πρωτοπορίας» στα 1977- χρονιά φυγής του από τη Μόσχα- ο Γ.Κωστάκης.

"Αγόρασα τον πίνακα, τον εβαλα στο σαλόνι μου κι ήταν σα να ανοιξα ενα μεγάλο παράθυρο στον τοίχο και να μπήκε τόσο εκτυφλωτικό φως ώστε να έσβησε όλους τους άλλους πίνακες που ηταν κρεμασμένοι γύρω του. Συνέλεγα δεκάδες πίνακες με Φλαμανδούς κυρίως ζωγράφους αλλά…ποτέ δεν μου άρεσαν. Ήθελα να τους γρατζουνίσω ελπίζοντας ότι κάτω από την επιφάνεια του —δεν μπορεί, έλεγα- θα υπήρχε κάτι άλλο…" έλεγε πολλά χρόνια αργότερα ο Κωστάκης, περιγράφοντας το πάθος για τις συλλογές έργων τέχνης και ειδικά αυτών της απαγορευμένης απο το σταλινικό καθεστώς "Ρώσικης πρωτοπορίας".

Ο πίνακας με την "πράσινη λωρίδα" (εκτίθεται στη γκαλερί Τρετιακόφ της Μόσχας), δεν συμπεριελήφθη στα 1277 έργα της περίφημης συλλογής Κωστάκη που αγόρασε η ελληνική κυβέρνηση και παραχώρησε ως "προίκα" στο υπο ίδρυση τότε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης.

Τα έργα Ρώσων πρωτοπόρων "προικοδοτούν" τη Θεσσαλονίκη  που απόκτησε το πρώτο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης.

Πάνοπλοι Έλληνες αστυνομικοί και άνδρες της Ιντερπόλ, οχήματα, τελωνειακοί υπάλληλοι, ένα πυροσβεστικό όχημα κι ένα τεράστιο κοντέινερ απάρτιζαν το κομβόι που έφτασε τα μεσάνυχτα της 7ης Οκτωβρίου 1998 έξω από τη Μονή Λαζαριστών στη Θεσσαλονίκη.

Το φορτίο που ταξίδευε επί τέσσερις μέρες από την Κολωνία ως τη Θεσσαλονίκη απάρτιζαν 72 πακέτα με 1277 έργα τέχνης — μεγάλων στην πλειονότητα τους διαστάσεων- ήταν ασφαλισμένο για 50 εκατομμύρια δολάρια.

© From personal archive

Σις 31 Μαρτίου του 2000- η περίφημη Συλλογή Κωστάκη αγοράστηκε και επίσημα αντί 13,9 δισεκατομμυρίων δραχμών — ποσό που εξασφαλίστηκε με ισόποσο 10ετές δάνειο του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (με την εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου). Το δάνειο αποπληρώθηκε σε δέκα χρόνια με την καταβολή δόσεων των εξι εκατομμυρίων ευρώ ετησίως…

"Πρόκειται για το μεγαλύτερο ποσό που δόθηκε από ιδρύσεως του ελληνικού κράτους για την αγορά έργων τέχνης», «η αγορά του αιώνα», «η μεγαλύτερη εθνική επένδυση που έγινε εδώ και δύο αιώνες» δήλωναν τότε οι Έλληνες πολιτικοί. Η εφημερίδα «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» δημοσίευσε εκτενή ανταπόκριση για την απόκτηση της διάσημης συλλογής και επισημαίνει ότι αποτελεί τη μεγαλύτερη επένδυση που έκανε ποτέ η ελληνική κυβέρνηση στην τέχνη.

Ακολούθησε —τη δεκαπενταετία που μεσολάβησε μέχρι σήμερα — σειρά άλλων θεματικών εκθέσεων, ενώ δεκάδες είναι τα έργα της Συλλογής που, κατα καιρούς, "ταξίδεψαν" σε μεγάλα μουσεία της Ευρώπης και της Αμερικής προκειμένου να συμπεριληφθούν σε εκθέσεις για τα έργα της Ρώσικης πρωτοπορίας.

© From personal archive

Η συλλογή Κωστάκη στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης απαρτίζεται σήμερα από 1275 έργα τέχνης (πίνακες ζωγραφικής, σχέδια, κατασκευές, κεραμικά κ.α.) σημαντικών καλλιτεχνών της ρωσικής πρωτοπορίας, όπως οι Κ. Μαλέβιτς, Λ. Ποπόβα, Β. Τάτλιν, Α. Ρότσενκο, Ι. Κλιουν, Γ. Κλούτσις, Σ. Νικρίτιν, Ο. Ροζάνοβα, Β. Στεπάνοβα, Ν. Ουνταλτσόβα, Μ. Ματιούσιν, Π. Φιλόνοφ κ.α. Πρόκειται για τη σημαντικότερη συλλογή έργων ρωσικής πρωτοπορίας (1900-1930) που βρίσκεται σήμερα εκτός Ρωσίας.

Ο Γεώργιος Κωστάκης

Ο Γιώργος Κωστάκης γεννήθηκε στη Μόσχα το 1913. Ο πατέρας του ήταν έμπορος από τη Ζάκυνθο και είχε εγκατασταθεί οικογενειακώς στη Μόσχα. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη ρωσική πρωτεύουσα και εργάστηκε ως οδηγός στην ελληνική πρεσβεία μέχρι το 1940. Όταν η ελληνική πρεσβεία λόγω του πολέμου έκλεισε, ο Γ. Κωστάκης συνέχισε να εργάζεται στην καναδική πρεσβεία. 

© From personal archive
Στο πλαίσιο των επαγγελματικών του καθηκόντων συνόδευε ξένους διπλωμάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία και επαφή με τη μοντέρνα τέχνη, προικισμένος όμως με ένα σπάνιο ένστικτο, άρχισε να ενδιαφέρεται για τη ρωσική πειραματική τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα. Ήρθε σε επαφή με τις οικογένειες και τον στενό κύκλο των καλλιτεχνών καθώς και με όσους καλλιτέχνες βρίσκονταν ακόμη στη ζωή και για τρεις τουλάχιστον δεκαετίες συγκέντρωνε μεθοδικά έργα «ρωσικής πρωτοπορίας» δημιουργώντας μια περίφημη συλλογή η οποία διέσωσε από την καταστροφή και τη λήθη αυτό το εξαιρετικά σημαντικό τμήμα της ευρωπαϊκής τέχνης του 20ου αιώνα. Ο ίδιος πίστευε ότι η παραγνώριση της τέχνης της «ρωσικής πρωτοπορίας» ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι «οι άνθρωποι θα την χρειάζονταν και θα την εκτιμούσαν κάποια μέρα». Το 1977 ο Κωστάκης έφυγε από τη Μόσχα και εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα αφήνοντας στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ένα σημαντικό μέρος της συλλογής του. Πέθανε στην Αθήνα το 1990.

Τα έργα της Ρώσικης Πρωτοπορίας ως… καλλιτεχνικοί "πρέσβεις" στις εκδηλώσεις του έτους "Ελλάδας-Ρωσίας"

Ως ο "αποκλειστικός" σχεδόν εικαστικός — καλλιτεχνικός "πρέσβης" της σχέσης Ελλάδας-Ρωσίας, το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και η συλλογή Κωστάκη, παρουσιάζει ολόκληρη την καλοκαιρινή περίοδο έργα "Σύγχρονης Ρωσικής τέχνης" από τις συλλογές του, ενώ συμπεριλαμβάνει στις εκθέσεις του σειρά έργων που του δανείζουν "τιμώντας" το έτος Ελλάδας —Ρωσίας 20 περιφερειακά μουσεία της Ρωσίας.

Στο διάστημα 13 Ιουλίου 2016 — 8 Οκτωβρίου 2016 και σε συνεργασία με το ROSIZO και το Εβραϊκό Μουσείο της Μόσχας, στους χώρους της Μονής Λαζαριστών θα παρουσιασθεί η έκθεση με τίτό "Upon Request- Εργα Ρωσικής Πρωτοπορίας απο τις συλλογές των περιφερειακών μουσείων της Ρωσίας.

Η έκθεση, που φέρνει στο φως νέα στοιχεία για την μελέτη της ρωσικης πρωτοπορίας, επιχειρεί να ανακαλύψει άγνωστες πτυχές της ρωσικής πρωτοπορίας μέσα από την ιστορία ενός νεωτεριστικού σχεδίου: αυτού της δημιουργίας των πρώτων μουσείων σύγχρονης τέχνης που ξεκίνησε το 1919 από το Τμήμα Εικαστικών Τεχνών του Λαϊκού Κομμισαριάτου Διαφώτισης. Από το 1919 ως το 1926 το «Γραφείο Μόσχας» με διευθυντές τους καλλιτέχνες Βασίλι Καντίνσκι και στη συνέχεια τον Αλεξάντρ Ρότσενκο, απέκτησε 1211 σύγχρονα και πειραματικά έργα τέχνης τα οποία διένειμε σε 30 μουσεία της Ρωσίας.

Η έκθεση επιδιώκει να παρουσιάσει τα πρώτα μουσεία σύγχρονης τέχνης που έφεραν το όνομα «Μουσεία Καλλιτεχνικής Παιδείας» ως τόπους νεωτεριστικών πρακτικών και δημιουργικής υλοποίησης νέων καλλιτεχνικών προτάσεων. Ακόμη, η έκθεση θα παρουσιάσει την ουτοπική — ρομαντική ιδέα της διάδοσης της νέας τέχνης σε απομακρυσμένες περιοχές της σοβιετικής Ρωσίας μέσα από ιστορικά αρχεία, φωτογραφίες, έντυπο υλικό και έγγραφα.

© From personal archive

Ακολουθεί (απο 19 Οκτωβρίου 2016 — 14 Ιανουαρίου 2017) επίσης στο χώρο της Μονής Λαζαριστών η αναδρομική έκθεση του σύγχρονου Ρώσου καλλλιτέχνη Γκεόργκι Λιτιτσέφσκι (άρχισε να ζωγραφίζει το 1976 και αποτέλεσε έναν από τους εκπροσώπους της Εννοιολογικής Σχολής της Μόσχας, ενός κινήματος που αναπτύχθηκε στις δεκαετίες 1970 και 1980 και συγκρίνεται σε αισθητική προσφορά και επιρροή μόνο με τα κινήματα της ρωσικής πρωτοπορίας των δύο πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα).Η πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση του καλλιτέχνη, έχει προταθεί από την ρωσική πλευρά σε συνεργασία με το Stella Art Foundation της Μόσχας και εντάχθηκε στο πρόγραμμα του Έτους Ελλάδας — Ρωσίας.

— Την ίδια ακριβώς περίοδο (19 Οκτωβρίου 2016 — 14 Ιανουαρίου 2017) στον ίδιο χώρο θα παρουσιαστεί έκθεση με τίτο "Σύγχρονη ρωσική τέχνη απο τις συλλογές του ΚΜΣΤ" μέ έργα σύγχρονων Ρώσων καλλιτεχνών (Vadim Zakharov, Andrei Filippov, Konstantin Ζvezdochetov, Ira Korina, Yuri Albert, Νιikita Alexeev).

Απο τις 3 Σεπτεμβρίου 2016 — 24 Ιανουαρίου 2017 τέλος, περι τα 400 έργα Ρώσικης Πρωτοπορίας απο τη συλλογή Κωστάκη του ΚΜΣΤ, συνοδέυόμνεα απο πλούσιο αρχειακό υλικό θα παρουσιαστεί (στο πλαίσιο της 81ης Διεθνούς Εκθεσης Θεσσαλονίκης) στο περίπτερο "6".

Βίκυ Χαρισοπούλου

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ