ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Όταν η γραφίδα υπήρξε μάχιμη: οι πρώτες αφίσες του Ανατολικού Μετώπου του Β' Παγκοσμίου Πολέμου
© Sputnik/
ΘΕΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Όταν η γραφίδα υπήρξε μάχιμη: οι πρώτες αφίσες του Ανατολικού Μετώπου του Β' Παγκοσμίου Πολέμου

Ιρίνα Βελικανόβα, Διευθύντρια του Μουσείου Σύγχρονης Ιστορίας της Ρωσίας, ειδικά για το Ειδησεογραφικό πρακτορείο «Η Ρωσία σήμερα»

Στις 9 Μαΐου γιορτάστηκε η 71η επέτειος της Νίκης, και τον Ιούνιο θα γιορτάσουμε τα 75 χρόνια από την έναρξη του Ανατολικού Μετώπου του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (σ.σ. Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου).

Ανακαλούμε πάλι στη μνήμη μας την πλέον σκληρή μάχη στα σύνορα, την ηρωική υπεράσπιση της Μόσχας, τα κατορθώματα των υπερασπιστών και των κατοίκων του πολιορκημένου Λένινγκραντ. Πολλά θα γραφτούν για το αντιστασιακό κίνημα στα μετόπισθεν των Γερμανών, τα τερατώδη εγκλήματα των Ναζί στα κατεχόμενα εδάφη, για τους συνεργάτες των γερμανών, για την ευρείας κλίμακας μεταφορά των βιομηχανικών επιχειρήσεων στις ανατολικές περιοχές της χώρας. Σήμερα θα ήθελα να σας μιλήσω, για κάτι που εκ πρώτης όψεως, δεν έχει φανεί ιδιαίτερα, στο φόντο αυτών των μεγάλων ιστορικών γεγονότων. Πρόκειται για τις προπαγανδιστικές αφίσες που δημιουργήθηκαν τις πρώτες ημέρες του πολέμου. Με κάποιες από αυτές το μουσείο μας (τότε Κρατικό μουσείο της Επανάστασης ΕΣΣΔ) είχε άμεση σχέση.

Οι πρώτες αφίσες

22 Ιουνίου 1941, Μόσχα,οδός Γκόρκι, ώρα 12.15:Το προσωπικό του μουσείου, με κομμένη την ανάσα, ακούει την έκκληση του λαϊκού επιτρόπου, του υπουργού Εξωτερικών, Βιτσισλάβ Μιχαϊλοβιτς Μολότοφ προς τους «πολίτες και πολίτισες της Σοβιετικής Ένωσης». Πρόκειται για τις αναμνήσεις του ζωγράφου Νικολάϊ Ιππολίτοβιτς Ομπρίνμπα, ο οποίος ως φοιτητής στο Ινστιτούτο Τέχνης της Μόσχας, έκανε την πρακτική του εξάσκηση στο Μουσείο της Επανάστασης. «Η 22η Ιουνίου ήταν για μένα η πλέον παράδοξη και αξέχαστη ημέρα. Άρχισα να τηλεφωνώ στα παιδιά, αποφασίσαμε να πάμε στο Μουσείο της Επανάστασης, για να προσφέρουμε στο μέτωπο. Στο μουσείο μας ανέθεσαν να κάνουμε αφίσες με θέμα «Όλοι στο μέτωπο», «Έχεις δηλώσει εθελοντής?». Ο Νικολάϊ Ομπρινμπα έφυγε σύντομα για το μέτωπο, συνελήφθη, απέδρασε, πολέμησε μαζί με τους παρτιζάνους.

© Sputnik/

Στις 24 Ιουνίου στους τοίχους των σπιτιών και στους σταθμούς εμφανίσθηκαν αφίσες των διάσημων Κουκρίνικσι (δημιουργικό ψευδώνυμο των ζωγράφων Κουπριάνοφ, Κριλόφ και Σοκόλοφ) που έγραφαν «Συντρίψτε και καταστρέψτε ανελέητα τον εχθρό».

Τα σύμβολα και οι εικόνες αυτής της αφίσας ήταν κατανοητά από όλους τους σοβιετικούς ανθρώπους: ο πολεμιστής-ήρωας και ο Χίτλερ, εικόνα που ευθέως παραπέμπει σε εικόνες κακών πνευμάτων στη ρωσική εικονογραφία και η «μάσκα της ειρήνης», γνωστή από τη διάσημη αφίσα του Β.Η Ντένις «η Αντάτ κάτω από την μάσκα της ειρήνης» την εποχή του εμφυλίου πολέμου.

Στις 3 Ιουλίου 1941 στην αφίσα του ζωγράφου Ηρακλή Τόιντζε «Η Μητέρα-Πατρίδα-καλεί!» εμφανίστηκε μία ισχυρή καλλιτεχνική εικόνα της ρωσίδας γυναίκας, κρατώντας το κείμενο του όρκου του στρατιώτη στα χέρια της. Από τότε και μέχρι σήμερα παραμένει για μας η κύρια αφίσα του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου.

Γελοιογραφίες

Στις 27 Ιουνίου του 1941 οι Μοσχοβίτες περνώντας στην γέφυρα Κουζνέτσκι, κοντά στο κτήριο του ΤΑΣΣ, είδαν στον τοίχο μία αφίσα δύο μέτρων με αστείες και καυστικές γελοιογραφίες των δραστών του πολέμου. Οι παλαιότεροι αμέσως θυμήθηκαν «Τα παράθυρα του ΡΟΣΤ)(σ.σ.ΡΟΣΤ: Ρωσικό Τηλεγραφικό Πρακτορείο) που ήταν μια σειρά αφισών που κυκλοφόρησε στο διάστημα 1919-1922. Και δικαιολογημένα, αφού ένας από τους εμπνευστές της έκδοσης «Τα Παράθυρα του ΤΑΣΣ» (σ.σ. ΤΑΣΣ: Τηλεγραφικό Πρακτορείο της Σοβιετικής Ένωσης) ήταν ο Μιχαήλ Τσέρεμνιχ, που κάποτε μαζί με τον Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι είχαν εκδώσει τις πρώτες αφίσες της σειράς «Τα παράθυρα του ΡΟΣΤ». Οι νέες αφίσες τυπώνονταν βιαστικά και σε μικρό τιράζ (20-30 αντίτυπα, τυπωμένα σε πολύγραφο). Τις έβαζαν στις βιτρίνες των καταστημάτων, στους σιδηροδρομικούς σταθμούς, στις εισόδους των κινηματογράφων και, το σπουδαιότερο, τις έστειλαν στο πολεμικό μέτωπο.

© Sputnik/

Στα γραφεία σύνταξης των «Παραθύρων», οι ζωγράφοι και ποιητές, μεταξύ των οποίων ήταν οι Κουκρίνικσι, ο Μπόρις Γιέφιμοφ, ο Πιότρ Σουχμίν, και ο Πιότρ Σοκόλοφ-Σκαλιά, περίμεναν τα νέα από το μέτωπο ή τις οδηγίες της διεύθυνσης. Μέσα σε 3-4 ώρες ετοίμαζαν την νέα έκδοση με αφίσες.

Εκείνες τις ημέρες, αφίσες πολιτικού και προπαγανδιστικού περιεχομένου δημοσίευαν κυρίως οι «Εικαστικές τέχνες», που κυκλοφορούσαν στην Μόσχα και το Λένινγκραντ. Διάφορες Λαϊκές επιτροπές έβγαζαν τις δικές τους αφίσες, ενώ στο Λένινγκραντ που βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή του μετώπου επανα-δραστηριοποιήθηκε ο Σύλλογος Καλλιτεχνών «Πολεμικό Μολύβι» που είχε ιδρυθεί την περίοδο του σοβιετο-φιλανδικού πολέμου το 1940. Μάλιστα, από τις αφίσες εκείνου του πολέμου πέρασε στις αφίσες του Μεγάλου Πατριωτικού και ο ακαταμάχητος ήρωας του Αλεξάντρ Τβαρντόβσκι, Βασίλι Τέρκιν.

Όπως και στον κινηματογράφο, έτσι και στη σοβιετική αφίσα εκείνων των χρόνων, άρχισαν να αναβιώνουν οι μορφές των ηρώων του παρελθόντος, ο Αλεξάντρ Νιέφσκι, ο Ντμίτρι Ντανσκόι, ο Μίνιν και ο Παζάρσκι, ο Σουβόροφ και ο Koυτoύζoφ. Στις 7 Νοεμβρίου του 1941, κατά τη διάρκεια της θρυλικής παρέλασης των πολεμιστών που έφευγαν για τον μέτωπο, ο Στάλιν απευθυνόμενος στους στρατιώτες είπε: «Ας σας εμπνέουν σε αυτόν τον πόλεμο, οι μορφές των σπουδαίων προγόνων…»

Οι αφίσες και πίστη στη Νίκη

Τα βασικά θέματα των καλλιτεχνικών προπαγανδιστικών εκδόσεων των πρώτων ημερών του πολέμου ήταν η επιστράτευση για το μέτωπο, η καταγραφή των εθελοντών, των ανδρών που δούλευαν στο παραγωγικό και αγροτικό τομέα και πήγαιναν να πολεμήσουν.

© Sputnik/

Αφότου έγιναν γνωστές οι πρώτες φρικαλεότητες που διέπραξαν οι ναζί στα κατεχόμενα εδάφη, στις αφίσες απεικονίστηκε ένα τραγικό θέμα όπως ήταν η μαζική εξόντωση πολιτών της ΕΣΣΔ, κυρίως γυναικών και παιδιών.

Οι καλλιτέχνες δημιουργούσαν τις αφίσες των πρώτων ημερών αντλώντας έμπνευση από τις πλούσιες παραδόσεις της σοβιετικής προπαγανδιστικής τέχνης και τη λαϊκή χρωμολιθογραφία. Τα έργα αυτά καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την πορεία προς το μεγάλο στόχο που ήταν η νίκη. Οι αφίσες εμψύχωναν τον κόσμο στην δουλειά του και στις μάχες που έδινε στα μετόπισθεν, να επιβιώσει μέσα σε απάνθρωπες συνθήκες, να πολεμάει, να περιμένει και παρά τις δυσκολίες, να πιστεύει στη νίκη.

Στα επόμενα τεύχη του περιοδικού μας «Ζίβαγια Ιστόρια» (σ.σ.Ζωντανή Ιστορία) μπορείτε να βρείτε λεπτομερές υλικό για τις αφίσες της αρχικής περιόδου του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου (σ.σ Β'Παγκοσμίου Πολέμου), καθώς και άρθρα με θέμα άλλες συλλογές αφισών που βρίσκονται στα αρχεία του Μουσείου Σύγχρονης Ιστορίας της Ρωσίας. Θα αναφερθούμε στις μοναδικές σημαίες του αντιφασιστικού κινήματος στην κατεχόμενη Ευρώπη, στις γελοιογραφίες του διάσημου καλλιτέχνη Μπόρις Εφίμοφ τον οποίο ο Χίτλερ είχε συμπεριλάβει στον κατάλογο των προσωπικών του εχθρών.

Πηγή: www.ria.ru