ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η ζωή μετά την ΕΣΣΔ
© Sputnik/Vladimir Vyatkin
ΘΕΜΑ: ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Η ζωή μετά την ΕΣΣΔ

του Ροστισλάβ Ίστσενκο, συντάκτη στο ειδησεογραφικό πρακτορείο "η Ρωσία Σήμερα"

Όσο πιο πίσω πάμε στην ιστορία ενός κράτους που διάδοχός του είναι η σύγχρονη Ρωσία, τόσο μικρότερο ποσοστό του πληθυσμού μπορεί να συγκρίνει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα ενός συστήματος που εφαρμοζόταν παλαιότερα με το σημερινό, εκκινώντας από την προσωπική του εμπειρία και όχι από τον μύθο ενός λαϊκού έπους.

Μαρτυρίες υπό αμφισβήτηση

Οι σημερινοί εικοσιπεντάχρονοι γεννήθηκαν μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Όμως και όσοι σήμερα είναι 35 χρονών έχουν μόνο αναμνήσεις από την πρώιμη παιδική ηλικία. Κι αυτή είναι μια εποχή που όλα τα προβλήματα τα λύνουν οι γονείς, το αύριο ξημερώνει δίχως σκοτούρες κι η ζωή είναι ωραία και αμέριμνη…

© Sputnik/Sergey Guneev

Ακόμη και όσοι συμπλήρωσαν τα 40-45 είδαν την ΕΣΣΔ να ''πέφτει'' όταν ήταν 15-20 χρονών. Δηλαδή —καταρχήν- στα πρώτα χρόνια της εργασιακής τους καριέρας. Κατά δεύτερο, τα τελευταία πέντε χρόνια της περεστρόικα η ΕΣΣΔ δεν ήταν αυτή που ήταν παλαιότερα. Κι όσο προχωρούμε στον χρόνο, τόσο λιγότερα πράγματα μένουν για να μας θυμίζουν την ΕΣΣΔ.

Πρακτικά, στις μέρες μας η πλειοψηφία των ρώσων πολιτών δεν γνώρισαν την ΕΣΣΔ ως οικονομικό σύστημα, δεν ξέρουν τι θα πει αλληλεπίδραση.

Οι μαθητές των σχολείων και των τεχνικών-επαγγελματικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, οι φοιτητές σε πανεπιστήμια και οι σπουδαστές στα ειδικά ιδρύματα μέσης εκπαίδευσης, οι στρατιώτες που υπηρετούν τη στρατιωτική τους θητεία παραμένουν υπό την μέριμνα των γονιών τους και/ή του κράτους και δεν συμμετέχουν στην οικονομική δραστηριότητα. Γι' αυτό αντιλαμβάνονται το κράτος σαν μια τεράστια δεξαμενή που περιέχει όλα όσα χρειάζονται, όμως δεν καταφέρνουν όλοι να αντλήσουν απ' αυτήν εγκαίρως ό,τι χρειάζονται.

Σ' αυτήν την ηλικία δεν μπορεί κανείς να συσχετίσει άμεσα την οικονομική δραστηριότητα και την επίτευξη προσωπικής ευημερίας, καθώς η οικονομική δραστηριότητα δεν έχει ξεκινήσει ή μόλις έχει ξεκινήσει.

© Sputnik/Vyasheslav Runov

Γι' αυτόν τον λόγο όταν σήμερα επανακάμπτει, κατά καιρούς, η συζήτηση για τον ρόλο της ΕΣΣΔ, οι οπαδοί της επιστροφής στη Σοβιετική Ένωση επικαλούνται το επιχείρημα ότι στη Σοβιετική Ένωση υπήρχε κοινωνική δικαιοσύνη, ότι το κράτος παρείχε σε όλους στέγη, εργασία, μισθό κλπ.

Οι υποστηρικτές της αντίθετης άποψης αντιτείνουν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι οικογένειες περίμεναν για να αποκτήσουν ένα διαμέρισμα στις σοβιετικές πολυκατοικίες μία ολόκληρη ζωή (25-30 χρόνια), ότι σε πολλές περιοχές δεν μπορούσες να αγοράσεις τίποτα με τον μισθό που έπαιρνες, ότι συχνά ολόκληρες επιχειρήσεις και ερευνητικά ινστιτούτα δεν είχαν πραγματική ενασχόληση και οι εργαζόμενοι πληρώνονταν για να πίνουν καφέ, να κάνουν βόλτα στα μαγαζιά και να λένε ο ένας στον άλλο τα νέα τους.

Ανάλογα με την τοποθέτηση του καθενός, η ΕΣΣΔ μπορεί από κάθε άποψη να μοιάζει με παράδεισο ή με κόλαση, αν και στην ουσία δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Το ζήτημα του προγραμματισμού

Πιστεύω ότι η ιδιομορφία της ΕΣΣΔ ειδικά, και του σοβιετικού σοσιαλισμού ειδικότερα (που ακόμη διατηρείται στην Βόρεια Κορέα και εκτοπίζεται σταδιακά στην Κούβα) ήταν, εν γένει, η ύπαρξη μίας ιδιότυπης σχεδιασμένης οικονομίας.

© Sputnik/Anatoliy Garanin

Και βέβαια, πρέπει να κατανοήσουμε ότι ο προγραμματισμός είναι ίδιον του κάθε οικονομικού συστήματος. Κάθε προϋπολογισμός που εγκρίνεται σε ετήσια βάση από τα εθνικά κοινοβούλια ή άλλα κυβερνητικά όργανα που έχουν επιφορτιστεί με αυτήν την αρμοδιότητα είναι ένας προγραμματισμός.

Πενταετής και επταετής προγραμματισμός δεν υπήρχε μόνο στην ΕΣΣΔ. Την εποχή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ο προγραμματισμός έπαιζε σημαντικό ρόλο στην οικονομία όλων των εμπόλεμων κρατών.

Αυτό είχε μία απλή εξήγηση: οι πόροι ήταν ανεπαρκείς και η χρήση γινόταν με τρόπο στοχοθετημένο και αποτελεσματικό για να προστατευτεί το μέτωπο. Η Ευρωπαϊκή ένωση την τελευταία δεκαετία, επίσης, προσπάθησε να προγραμματίσει διαφόρων ειδών δραστηριότητες. Δεν είναι τυχαίο που την συνέκριναν με την πρώην ΕΣΣΔ. Και πραγματικά, δίχως να έχει κανένα από τα προτερήματα της τελευταίας, η Ευρώπη αντέγραψε όλα τα μειονεκτήματα του σοβιετικού συστήματος.

Συνεπώς ο προγραμματισμός ούτε είναι, ούτε ήταν σοβιετική τεχνογνωσία. Ωστόσο, ιδιαιτερότητα του σοβιετικού συστήματος ήταν η προσπάθεια για έναν συνολικό προγραμματισμό. Ούτε η Αμερική του Ρούζβελτ, ούτε το Τρίτο Ράιχ επί Χίτλερ, ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση στις μέρες μας, ούτε η μαρξιστική Κίνα, που επίσης έθεσαν ως προτεραιότητα τον προγραμματισμό στην οικονομία, δεν ήταν τόσο εξονυχιστικοί όσο η ΕΣΣΔ.

Τα κεντρικά όργανα προγραμματισμού προσπαθούσαν να λάβουν τα πάντα υπόψη τους, από το πόσες ανδρικές κάλτσες, γυναικεία καλτσόν και παιδικά καροτσάκια θα χρειάζονταν την επόμενη χρονιά μέχρι την παραγωγή ανταλλακτικών για τα τανκ που υπήρχαν ή μόλις είχαν αποκτηθεί από τον στρατό.

Ένα σύστημα που λειτουργεί σε ορισμένες περιπτώσεις και σε άλλες όχι

Με τα τανκς, η μέθοδος αυτή είχε ένα κάποιο αποτέλεσμα. Ο στρατός έχει αυστηρά ιεραρχημένη δομή. Στο πλαίσιό της τα πάντα μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο υπολογισμού, τα αποτελέσματα να ανακοινωθούν στους ανώτερους στην ιεραρχία και, με βάση τα δεδομένα αυτά, να καταρτιστεί ο προγραμματισμός.

© Sputnik/Fred Grinberg

Όμως, όταν το σύστημα αυτό κλήθηκε να ικανοποιήσει τις ανάγκες του πληθυσμού (περίπτωση της ελαφράς βιομηχανίας και της βιομηχανίας τροφίμων), άρχισε να παρουσιάζει διαρκείς και σοβαρές αστοχίες.

Εξάλλου, το σοβιετικό σύστημα προγραμματισμού μπορούσε να λειτουργήσει αποτελεσματικά  μόνο σε μεγάλο όγκο ενοποιημένης παραγωγής. Το τανκ είναι πάντα ένα τανκ. Και αν το τανκ τύπου Τ-55 διαφέρει από το τανκ τύπου Τ-64 και αυτά τα δύο διαφέρουν από το τανκ τύπου Τ-72, δεν είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς την ποσότητα των ανταλλακτικών, καυσίμων, πυρομαχικών κτλ. που χρειάζονται οι τρεις, πέντε ακόμη και δέκα διαφορετικοί τύποι τανκ. Είναι όμως πρακτικά αδύνατο να προβλέψει κανείς τα παιχνίδια του ανθρώπινου νου, που τη μία μέρα θέλει ινδικό τσάι και την άλλη βραζιλιάνικο καφέ.

Γι' αυτόν τον λόγο ακριβώς το σοβιετικό σύστημα προγραμματισμού ήταν άκρως αποτελεσματικό σε καιρό πολέμου, όταν όλη η χώρα μπορούσε να ντυθεί στα χακί, να φοράει άρβυλα και να προμηθεύεται πανομοιότυπα κουτιά με ξηρά τροφή, (με ελάχιστες διαφορές που εύκολα μπορεί κανείς να λάβει υπόψη στους υπολογισμούς). Σε όλες τις υπόλοιπες περιπτώσεις το σύστημα προκαλούσε έλλειμμα, καθώς προϊόντα σε κακή κατάσταση, που δεν τα ήθελε κανείς, συσσωρεύονταν στις αποθήκες.  

Όταν η κοινωνία έπαψε να βρίσκεται σε εμπόλεμη κινητοποίηση και χαλάρωσαν τα πράγματα, εκατομμύρια ανθρώπινες βουλήσεις που δεν ήταν δυνατό να ληφθούν υπόψη στους υπολογισμούς, διότι "γεννήθηκαν" από ένστικτα, ενδιαφέροντα, από την ανατροφή που έλαβαν, από τις οικογενειακές παραδόσεις το μορφωτικό τους επίπεδο κλπ, άρχισαν να παίρνουν τη "μορφή" επιθυμιών. Όμως, οι επιθυμίες αυτές  μεταβάλλονταν και δεν είχαν το ίδιο περιεχόμενο.

© Sputnik/Boris Babanov

Η πρωτοβουλία έξω από τον προγραμματισμό

Όλα αυτά δεν ήταν δυνατό να ληφθούν υπόψη στους υπολογισμούς ούτε τότε, ούτε και σήμερα. Κανένας υπερυπολογιστής δεν μπορεί να προβλέψει με τους υπολογισμούς του τον απρόβλεπτο χαρακτήρα των ανθρώπων, ούτε καν ενός και μόνο ανθρώπου. Πόσο μάλλον όταν μιλάμε για εκατοντάδες εκατομμύρια. Η παραμικρή προσπάθεια προγραμματισμού θα οδηγεί — με μαθηματική ακρίβεια- στην παραγωγή προϊόντων που είναι άχρηστα και στην έλλειψη άλλων που είναι χρήσιμα.

Η ΕΣΣΔ προσπάθησε να επιλύσει την αντίφαση αυτή μέσα από την περεστρόικα, που άνοιξε τον δρόμο στην ιδιωτική (εκτός προγραμματισμού) πρωτοβουλία. Όμως,  εδώ έγινε φανερό ότι η συνολική σχεδιοποίηση του συστήματος ήταν μία από τις βασικές αρχές της κρατικής ιδεολογίας, που, με την σειρά της, αποτελούσε τον πολιτικό σκελετό της ΕΣΣΔ.

Οι σύγχρονες οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών, (όλων, από την Γαλλία μέχρι την Κίνα, κι από τον Καναδά μέχρι τη Ρωσία) προσπαθούν να βρουν μία λύση σε αυτό το λογικό αδιέξοδο. Ερευνάται το ενδεχόμενο ενός συνδυασμού του κατευθυνόμενου προγραμματισμού όσων μονάδων παραγωγής που υπόκεινται σε ενοποίηση και είναι κρίσιμης σημασίας για τον κρατικό μηχανισμό (τανκ, αεροπορία, πολεμικό ναυτικό) και  ενός ήπιου ελέγχου, (μέσω εισαγωγικών δασμών, στοχοθετημένων πιστώσεων και νομοθετικών προνομίων), για τις βιομηχανίες καταναλωτικών αγαθών, οι οποίες μπορεί να έχουν κάθε λογής μορφή, χαρακτηριστικά και μέγεθος και όπου δεν είναι δυνατός ένας εξαρχής προγραμματισμός.

© Sputnik/Alexander Makarov

Ούτε αυτό το σύστημα είναι ιδανικό, ο επιχειρηματίας αναλαμβάνει το ρίσκο να μην έχει ζήτηση το παραγόμενο προϊόν. Ωστόσο, το συνολικό ρίσκο δεν  επιδρά στην κοινωνική ευημερία, μέχρι να επέλθει κάποια οικονομική κρίση,  οπότε και η οικονομική κατάρρευση στον ιδιωτικό τομέα ξεπερνάει τα όρια του ανεκτού.

Το αναγκαίο επίπεδο κινητοποίησης στην κοινωνία, για να είναι όλοι σύμφωνοι με τη μαζική ενοποίηση, οπότε και μόνο μπορεί να καταστεί αποτελεσματικός ένας συνολικός προγραμματισμός, επιτυγχάνεται αποκλειστικά σε καιρό πολέμου, είτε σε περίπτωση πολεμικής απειλής, άμεσης, σαφούς και αισθητής σε επίπεδο καθημερινότητας.  

Σε όλες τις υπόλοιπες περιπτώσεις, η προσπάθεια ικανοποίησης όλων των διαφορετικών (μη άμεσων) αναγκών πάντοτε θα υπερισχύει σε σχέση με τη μονοτονία της εγγυημένης σταθερότητας.

*Τα κείμενα δημοσιεύονται αυτούσια και απηχούν τις απόψεις των συγγραφέων και όχι της ιστοσελίδας.

Πηγή: ria.ru